The following essay, written in Pangasinan, was the Grand Prize Winner of the Pangasinan (Personal Essay) category in the 2024 Gawad Bienvenido Lumbera (GBL). It was published in the anthology of winners for that year.
I: Mandigdig
Dígdíg.—Orilla de rio, már, etc: mandígdíg—andár por la orilla.1
Pipilatëy kahil so asul tan dapol ëd tawën sanën nilukasan koy puertay alar a mamaarap ëd baybay. Marëndëën niy dayat na Tondaligan. Anggapo ni dagëm o daluyon. Anggapo ni balutoy sumisigay. Anggapo ni tëkia-tëkiab a kamanokay dayat. Naugip ni ‘ran amin.
Inëkal koy sapiy salik. Singa singaw na kapanluton baaw so pëtang na buër. Ëd kada ilërëg na salik ëd dadakatan ko, tampol itan a kurongëy dapol a ëmëk na baybay. Bulan labat so katangbayan kod sayan bëkta. Manatalaran ëd ontumbok a dagowëy salisalik.
Tinangwak so abëtay tawën tan dayat ëd arawi tan anëngnëng kon mas dakël lay kahil tan asul nansay dapol. Anunotan koy abasak sakëy taon lay apalabas nipaakar ëd sankaunaanan a totoo ëd Pilipinas. No nanlapo ‘rad sagur, ëd dalin a tatawagëy Sundaland tan Wallacea, anëmaplo tan piton libon taon lay apalabas tan binaliw da ‘yan dayat usar iray balsa tan baloto, diad sayan baybay kasi ‘ra dinmapo?
Labay kon manisiyan sikara so sangkaunaanan a dinmakat ëd sayan kabuëran. Labay kon manisiyan kabuasan mët ira sinmabidya. Labay kon manisiyan diya ‘ra sinmurob paonlad katakëlan a inakar dan pigan lasus a taon antis dan asabi ‘man a ungib a tatawagën da natan a Callao ëd balëy na Peñablanca ëd lawak na Cagayan no inër akotkot na saray arkeologo so pukël na sali na sakëy ëd sikara nën 2007.
No ompatëy ak, putërën da mët komon so salik tan ikotkot da mët ëd ungib. Ditan da ak mët naalmo anëmaplo tan piton libon taon ëd arapën.
Ëd sayan kabuasan, dinagok so dayat tan pinëtëk koy baybay na Tondaligan anggad kinmumanët so baog na dapadapan ko ëd impanalog ëd saratan na pawil-patubon danum a maasin. Nanakar ak lapod maërmën kon nununotën no panon kon mas kabatën iyan dalin. Dalin a tinubuan kon tua balët singa estrangheron lanang. Dalin a inayaman kon abayag balët singa onsusumlang a lanang ëd labay a laëy nunot, pusok, tan Sali-salik. Panon kon kabatën so masulok limanlibon kilometro kuwadradon patar, baybay, palandëy, pugaro, tan kalsada ya kabat ko labat ëd ngaran a Pangasinan?
Nën inmalis ak ëd San Jacinto paonlad Los Baños, Laguna, ëd pëglëy na malët iran COVID-19 lockdown nën 2021 pian misapalaran, panag-akar so inusar kon paraan pian kabatën iman a balon lugar. Inakar ko ‘ray kalsada na Los Baños, kinalab ko so Palandëy Makiling, tan nilibër koy komunidad na saray sumisigay ëd Laguna de Bay. Man-apat taon ak lan manaayam diman tan nibagak a anggaman no dakël ni agko amta, mas kabat ko la natan iman a lugar.
Sakëy a labi, lëlëg kon aakarëy bilungët ëd lëksab na angkakabalëg a kiëw na Palandëy Makiling, anunotan koy Pangasinan. Anunotan kon lëlëg kon lilibërëy Los Baños bilang sankaili, dakël ni balëy ëd luyag ko ya agko nin balot nakar, agko ni anëngnëng, agko ni kabatkabatën. Ansakit so pagëw kon sinmëmpët manlapod saman a impanakar. Antis ak a dinmokol ëd saman a labi, akisipanan ak ëd sarilik a akarën ko mët so Pangasinan.
Balët panon kon akarën so luyag kon inkiyanakan a ngalngali agko la kabat?
Lëlëg kon mamabaybay, manidigdig ëd abay na sayan dayat, ëd sayan kabuasan, anunotan kon ampano say ëbat ëd tëpët ko ët walad saray apalabas kon impanakar-akar ëd sayan alay awang tan alay laknab a dalin. Katon manlapod Tondaligan, tinonton koy dalan na nunot tan ilalam pian pawilën iray impanaakar ko nën saman ëd sayan dalin a tinubuan.
II: Apdang
Apdáng.—Comenzar los niños á dár algun pasos; quien—on. Capanapdang nátay ugáo—principia el niño á dár algun paso.
Manga sakëy tan kapalduan taon ak kuno nën akaaral ak a inmakar, kuanën Mama. Siam a bulan ko ni labat kasi kuno ët onkukurong ak la tan ompëpëkët ëd antokaman a napëkëtan ko pian makaalagëy ak. Nën sasaliyën ko kunoy onakar a akapëkët ëd dingding nabaktar ak a tampol. Balët nën akaaral ak lan onakar, itagëy ko kunoy limalimak tan ombatibatik ak, kuanën Papa. Ag ak kuno nausilan na saray nankukumis ëd siak.
Nën tinëpëtan koy Mama no antoy agawa ëd samay ëksakton agëw a naaralan koy onakar, ag akasël a tampol. Kasumpal na andukëy a tunda, kuan to labat, “Nayarin biglan inmitban ka lad pëpëkëtan mo tan nanakar ka lan bukor.”
Nayari, kuan to. Agto sirin natandaan.
Say inak a angawit ëd siak ëd ëgës to na siameran bulan, sanën anggapo ni ‘ray salik angga’d intubo ra manlapu’d mëlmëlag kon laman, tan pinawayan ko—ulo nin ununa insan sali-sali—agto natandaan so onunan impanakar ko.
Nayarin atabunan la ‘yan memorya na saray paga tod impankumis tod siak. Nayarin atabunan la ‘ya na pigay labin impanaakis tod kësaw sanën bukbokor to lay natitilak ëd abung a mangaasikasod sikami ‘ray agagik. Nayarin atabunan la ‘ya na kësaw tod pigay taon ton impanlutoy kanën tan balon mid eskuelaan tan ëd pigay dekadan impankunsinti tod pinipili mid bilay anggano agto piabobonan.
Agko amta so salitan Pangasinan a ontukoy ëd unaan a akar na ugaw. Diad Tagalog, wadtan so salita ‘ran ampang. No walad Tagalog, malamang wala mët ëd Pangasinan. Ginapowan kon anapën iyan salita.
Duaduara so diksonaryok a Pangasinan: say Diccionario Pangasinan-Español nën Lorenzo Fernandez Cosgaya tan say Pangasinan Dictionary nën Richard A. Benton. Parehon daan irayan diksyonaryo balët mas malaknab so diksyonaryo nën Cosgaya katon ditan ak ginmapon nanalmo. Lapod nisulat iyan diksyonaryo ëd Espanyol, saray kabaliksan na salsalitan Pangasinan ët walad Espanyol. Sirin no say aalmowën ko ët Pangasinan a salita, nëpëg a amtak so kabaliksan to ya nisulat ëd Espanyol. No say aalmowën ko ët salitan ontukoy ëd unaan a akar na ugaw, nayarin almowën koy amin so inlësa na Espanyol a salitan niño ya mankabaliksay ugaw. Pinampëlangan kon sinansansakëy so inlësanyan salita ëd diksyonaryo nën Cosgaya anggad nalmok so duaran salitan ontukoy ëd aalmowën ko: say apdang tan tayacdang.
Kayarik a nalmo rayan salita, sinmabi ëd siak so sakëy a kanunotan. Say patalos na akar ëd Espanyol ët caminar odino andar. No almowën ko ‘ray inlësa na sarayan duaran salita ëd diksyonaryo nën Cosgaya, ampano ituro da nid siak so arum niran klase na panagakar ëd Pangasinan. Inilalowan kon daisët labat so naalmok, katon agay lay impankëlaw ko nën nalmowan kon walay masulok sanlasus a salitan Pangasinan a ontukoy ëd ambabangil a klase na panag-akar. Naupot koy duaran agëw pian ipatalos irayan amin manlapod Espanyol paonlad Pangasinan.
Naimanok a dakël so salsalitan manideskribe ëd kakaakar na abuëk: dangaldangal, diwëtdiwët, dompalit, dungëy, dungil, tingaytingay, tan waralwaral. Dakël mët so salsalitan ontukoy ëd kakaakar na wala lay edad, walay kapansanan, odino mabëblay. Wadtan so dapilos, kapakapa, kindi, patilpatil, kitakit, tan kitday. Balët say pankëlkëlawan ko ët saray salitan ontukoy ëd esespisipiko ‘ran klase na panag-akar. Alimbawa, say kakaakar a pagilig a singa alama ët damimi, say kakaakar a andukëy iray kupbang insan biglan ontundan singa onyuko ët indo-indok, tan say kakaakar na sakëy a grupon manëëgnaay lima ët tambing.
Balët kaiba na pankëlkëlaw kod sarayan balon adiskubrek a salsalita ët say impakaliknak na bëlat ëd kabaliksay pigaran klase na panag-akar a angipanunot ëd siak ëd pigaran impanaakar ko nën saman ëd Pangasinan. Aliwan singa say impan-apdang ko nën saksakëy taon ko ni labat a anggapoy pakanodnunotan ko tan alingwanan lay atatëng ko, arayan impanakar ët matmatdëm nin akaukit ëd nunot ko.
III: Cotoscotos
Cotóscotós.—Andár de casa en casa á parlar, ó formar corrillos para lo mismo.
Anggano sanën ag ak ni makaakar, arawi lay asabik. Alibër ko la ‘ray kalsada, kanto, eskinita, tan pilpilapil na Manaoag. Binmalëg ak ëd pamilya na saray Tasi nën Jehova tan maapit a kabiangay impanugaw ko so panag-akar. Onsususo ak ni labat aawitën da ak la di Mama tan Papa ëd panaakar-akar tan itotoktok da ëd kabkaabungan ëd Manaoag. Say gëtma ‘ra ët makalmoy toon nakatongtong da nipaakar ëd maong a balitan awit da. Ipipila da ak a lanang ëd sarayan pampupulong da anggad binmalëg ak tan makaakar ak lan bukor.
Sulong so polo, slacks, tan sapatos a katat, manaakar ak nën saman ëd nisolinëk iran barangay na Manaoag. Nasusurob mi nën saman iray loobay Babasit, Bucao, tan Bisal. Nasasabi mi Camp Tito Abat ëd Calaocan tan ombabaliw kamid Ilog Buëd manlapod Pao pian nasabi mi Sapang. Kaibay Papa, awit ko so bag a nankargay Biblia tan dakël a magasin a nipatalos ëd salitan Pangasinan. Anganko, say maparanay a pinambabasak ëd saraman a publikasyon so amayubo na arok ëd dilik a salita.
Mabaing ak nën saman katon no mimila ak a manpulong ontotoktok ak labat ëd puerta, itër koy magasin, insan ak la manpatanir ëd akan-abung. Nën binmalëg ak la tan mas kampante ak lan mitongtong nipaakar ëd pananisiak, nagmaliw lan mas malikët so ipipilak ëd panagkabkaabungan.
Katatdang kod haiskul, akaarok si Kuya Mike, sakëy ëd saray kaagiyan mid simbaan a matakën ëd siak a arawi. Impipila to ak ëd pinanakar-akar ton sinimba paonlad saray babangatan toy Biblia. Kagraduate tod haiskul, ag la nankolehiyo si Kuya Mike pian natutokan to so pampupulong to nipaakar ëd Biblia. Binulan, mankakabkaabungan si Kuya Mike na ag onabëba ëd pitomplon oras. Sipan to ‘ya bilang sakëy ëd saray manunan managpulong ëd simbaan mi.
Kada Sabado tan Simba, manlapod ala unay ngarëm anggad mansirungët la, mila ak ëd Kuya Mike. Akarën miy manlapod abung mi ëd sampot a barangay na San Jacinto tan ombëltang kamid ontumbok a barangay na Manaoag. Manlapod tan, onsurob kamid pitëk a patagey a dalan paonlad lugar a tatawagën a Pugaro. Lanang kamin nanënëngnëng na saray totoon manaayam diman tan lapod langkaway si Kuya Mike tan mataba ak, “Ball and Bat” so impangaran dad sikami.
Tratratowën kon maapit a kaaro si Kuya Mike ëd saraman a panaon, balët nitunda mi raman a andukëy min impanaakar nën sinmigëp ak ëd Baguio pian manaral. Dimad palandëy, mas nilakap koy pananisiay atatëng ko tan mas sineryosok so impagmaliw kon unaakar a managpulong anggad nagmaliw ak mët a manunaan a ministrod simbaan mi kapara nën Kuya Mike. Balët, nën komatlon taon kod kolehiyo, dinmalan ak ëd aralëm tan ansakisakit a depresyon a angëkal na pananisiak ëd relihiyon na atatëng ko. Antis ak a ontatdang ëd komapat a taon, inkaindan koy abangonan kon relihiyon.
Masulok sakëy dekada lay apalabas. Ag ak la pinmawil ëd relihiyoy atatëng ko tan ag ak kabiyangan natan na antokaman a relihiyon. Balët naimanok a agbalot naandid siak so paninisiyan ayan bilay ët regalo tan makapakëlkëlaw a milagro. Agëw-agëw kon nalilikna ‘ya tan malët nin siansiay ëmbën kod pananisiyan walay kamaongan ëd balang sakëy a too.
Ag ak la mimilad kotoskotos. Ag ak la manaakar a ministro na saray Tasi nën Jehova. Balët manaakar ak ni. Ag la ‘ya naandid siak tan mas kinmasil ni ingën. Anganko say panakar ko ëd sayan luyag ët katuloyan lanlamang na saraman a impanaakar ko nën saman. Balët ag ak la akapolo, slacks, tan sapatos a katat. Anggapo lay bitbit kon bag a nankargay Biblia tan magasin. Ag ak la ontotoktok ëd kabkaabungan. Ëd sarayan agëw, no ompapaway ak a manakar, aka t-shirt tan shorts ak labat la. Aka tsinelas tan aka bag ak na alëmëw tan nankargay payong. Onsalita ak labat no walay nasabat kon kabat ko. Balët mas maparanay, marëën ak labat a manaakar, mandëngdëngël ëd dagëm tan ëd maong a balitan awit to.
IV: Ponpon
Ponpón.—Enterrar.
Nën insulat nën Rosario Mendoza Cortes so nipaakar ëd kustombre na panagponpon na saray karaanan a Pangasinense, anggapoy binitla to nipaakar ëd tolor. Say kuan to labat, kaiban iponpon mët so kanën tan kawës a usarën na inatëy ëd ontumbok a bilay. Mangipila mët iray balitok a ibayar na inatëy ëd managbaloto ya kaiba ton manbaroy ëd ilog a mangawit ëd sikatod laën to. No bilang importantën too so inatëy, nayarin miyembro na anacbanua, mamatëy ira na sakëy o duaran aripën a ipilan iponpon kaiba to pian manserbid sikato ëd ontumbok a bilay. Say tolor a panakar na totoo pian awitëd kampo santo tan iponpon so inatëy ët kustombren nipakabat labat ëd saray karaanan a Pangasinense ëd insabiy Kristiyanismo ed Pilipinas nën 1521.
Inatëy si baik, a tatawagën min amin a Mommy, nën samploy taon ak ni labat. Pinëglëy kunoy duwaran mansisibëg a bibii ëd jeep. Saninaro rayan bibii. Ëd inkataktakot na akulaw, inatake ëd puso. Nibatik da ni si Mommy ëd ospital, balët dead on arrival la ‘ra.
Linma so kapitan na barangay mi ëd abung da di Mommy ëd saman a ngarëm. Sikatoy angawit na maugës a balita. Wadman ak ëd loob na abung da di Mommy nën sinmabi so kapitan. Wadman mët si Daddy, asawa nën Mommy, tan saray bisita ‘ra. Indërëw na kapitan ëd saray bisita so sakëy a supot na paabët a sinaliw nën Mommy parad sikara.
Agko la natandaan no walay agawan ingalan tan akisan nën imbalita la na kapitan so agawad si Mommy. Say otumbok ko lan nanunotan ët say itsura nën Mommy mismo nën insëmpët da manlapod ospital. Dapol lay kolor na baog to tan anggaman no agmo ëgnaan ët antam a inmawët la. Akapikit so saray mata to sanën inggaton na duaran lalakin nambitbit ëd sikato diad folding bed ëd loob na kuwarto to.
Dimad saman a kuwarto, kaibak si Mommy a nauugip nën saman. Agko natandaan no akin, balët ititilak da ak di Mama tan Papa ëd abung da di Mommy insan diman da ak paugipën. Ibilkagan ak nën Mommy na ikamën a tapëwan toy pigaran ulës pian onlëmëk insan to sëlsëlay bentilador ëd bobida ya mamabëtël ëd kwarto. “Ogip ka la inong,” kuan tod siak a lanang antis ton okbarëy tsinelas to tan ondukol ëd kama to ëd sukong. Dimad datal ëd dalëm na folding bed a imparukolan dad si Mommy ëd labi kayari inatëy, diman ak nanaugip nën saman.
Ëd kabuasan antis na impatëy to, ingganggan ak nën Mommy a awitëd paway na gate so basura mi. Pangëtpangët ak a inmunor ëd sikato. Aman la manaya so sampot a pakanëngnëng kod sikaton mabilay.
Nën itolor mi lay Mommy ëd kampo santoy San Jacinto, linma ak ëd sankaonaanay tolor. Inmëgna ak ëd karo. Kaabay ko ‘ray papanginaën kon kipunaspunas na lua ‘ran agda napokpokan. Aman so unaan kon tolor. Inakar miy manlapod abung mi ëd barangay Santa Maria anggad balëy na San Jacinto. Kasabi mid taytay na Guibël, liningaw koy karakël na totoo ëd bënëg mi. Ëd saman a bëkta, ag ak nin balot akanëngnëng na onman karakël a totoo. Sinakubay totoo so taloran kilometron semento nakaiba labat si Mommy ëd sampot a pankanawnawa. Anggad natan ag ak sigurado no aman a karukëy na impanakar na angkëkëlag kon sali-sali ët magënap lan bayar ëd kasalanan kod baik ëd kabuasan antis a inatëy.
Siguro, amin a akar a gawaën kod sayan dalin ëd singa mët saman a unaan kon tolor. Sarayan panakar ët pangitolor tan pangiponpon mët ëd daan a siak—daan iran korang, daan iran abalaan, daan iran kanënëngnëng ëd sayan pasën. Sarayan akar ët singa mët ipatëy.
V: Onsalilig
Salilíg.—Caminar por la orilla de la calzada: onsálilíg ca—anda por la orilla.
Unong ëd sakëy a impanaral nën 2022, sakëy ëd kada taloran tobonbalo ëd Pilipinas ët manaakar paonlad eskuelaan agëw-agëw. Diad Sarangani, aakarën na labinsakëy taon a si Jessica so dalan paonlad eskuelaan. No ag onuuran abotëy sakëy oras so panakar to. Diad Leyte, anëm kilometro so aakarën na pigaran estudyante ëd haiskul makasabi labat irad eskuelaan antis na igapoy klase da na alas siyete y media ëd kabuasan. Alas singko ni labat abangon la ‘ra.
Nën elementarya ak ni, impanaral da ak ëd private school. Saray kaklasek diman ët nanlapod mayaman iran pamilya. Tinulongan kamiy papanginaën kon nars ëd Estados Unidos katon akapanaral kamid saman a eskuelaan. No nandepende kami labat ëd aalmowën nën Papa ëd igagapo to ni labat a veterinary practice, siguradon agkami makadago diman.
Sinmëmpët nanlapod Saudi si Papa antis ton asawaëy Mama. Intilak toy balëg a sueldo ta agto kuno labay a nasaëw so ibalëg na ananak to. Antokaman so atipon tod impan Saudi to, naupot ëd kasal tan ëd impanpaalagëy na abung mi ëd San Jacinto. Amiduan linmoob a ahente na tambal na ayëp si Papa, balët amidua mët a nakal: nën unaan lapod adamay ëd impanpulitika dad boss to tan nën komadua lapod alugi so kompanya. Talora kami lan angkëkëlag a anak to nën sampot a nakal ëd trabaho, katon nandesisyon a mangigapoy dilin veterinary practice to. Anggapoy beterenaryo ëd San Jacinto ëd saraman a panaon balët dakël la so manaalagay baka, duëg, baboy, kanding, tan arum niran ayëp, kato lagin anunotan ton serbisyowan ira.
Anggaman no walay impapawit a tulong na papanginaën ko manlapod biëk-taëw, aliwan magënap iraman katon singa duëg a nanalmoy kuarta si Papa ëd saraman a panaon. Lapod onggagapo ni labat, mëlmëlag ni nanaalmo to. Wala ‘ray pankanawnawan ag ak akapaneksamin a tampol ta anggapoy test permit ko. Satan a test permit ët itër da labat ëd saray estudyanten anggapoy utang dad eskuelaan—ara lagi akabayar lan buo ëd matrikula parad saman a quarter. Ëd saramay panaon a naatrasadoy pambayar si Papa, maneeksamin la ‘ray kaklasek balët wala ak nid paway, alagarën koy amak a onsabin awit toy test permit ko. No onsabi si Papa, mantëdtër so lingët manlapod kulot ton buwëk a onagos ëd lupa ton pinarëkët lay agëw. Aka-jacket anggano ampëtang ta manmomotor a onlad saray manpapatambal ëd sikato. Akamaong tan akatsinelas a maparanay a amantsaay pitëk odino, no maminsan, tae baka.
Bukod ëd saraman a agawa, agko mët ingën masyadon aliknan mairap bilay kami. Walay luluganan a nampatnubang tan angabët ëd sikami agëw-agëw ëd eskuelaan tan anggaman no mas daisët so balon kon kuwarta kumparad saray kaklasek, ag ak mët balot naërasan.
Katatdang kod haiskul, inyalis ak nën Papa ëd public school ëd Mangaldan. Say kuan to labat ëd siak diman kuno ‘ra nanhaiskul a sanaagi liban ëd bunso ‘ra. Maong kuno ‘ran manbangat diman, katon anggano ambëlat ëd pagëw kon intilak iray kakarok ëd elementarya, inmabobon ak mët la. Ëd sinmaginonor iran taon, naamtaan ko a apakso la manaya so tulong a ipapawit na papanginaën ko ëd sikami tan lapod mas mabli lay matrikula na haiskul ëd private school a nanlapuan ko, agla sarag nën Papa a panaralën kami diman.
Diad Mangaldan National High School ko onunan anëngnëng a mas dakël ni mairap bilay nën say siak. Kumparad karaklan a nanaral diman, medyo walaan ko la. Balët mainomay kon binmagay ëd saray kaklasek. Kayari pigay simba labat wala laran tampol so akaarok. Kaibak iran nanakar sano onalis kamiy building ëd ontumbok min klase. Kaibak iran nanakar sano manmeryenda kamid bënëg na campus odino mangugtod masarap a karenderyad arapay simbaan na Mangaldan. Kaibak iran nanakar ëd P. De Guzman Street kada detera. Pirëg-pirëg kamin onsalilig ëd gilig na maingët a kalsada kaibay arum a estudyanten singa gilatad karakël. Ompaliis kamid saray padyak a mamanehoway mamasikën a kinmukumanët tan dinmëdëkët lay baog dad panlilibër dad pataktak. Agko ni masyadon kabat iray sali-salik ëd saraman a panaon. Balët saraman a impanaakar ko kaiba ‘ray kakarok ët say sankalikëtan kon impanaakar ëd interon bilay ko.
Tinmagëy so porsiento na pamilyan mairap bilay ëd Pilipinas nanlapod 12.1 porsiento nën 2018 paonlad 13.2 porsiento nën 2021. Linmëtsab ‘ya ëd 10.9 porsiento nën 2023, balët taloran milyon a pamilya nin siansia ‘ya. Balëg a bilang nin siansia.
Agko kaukolan so statistika pian nakombinsin dakël nin siansiay mairap bilay maski ëd Pangasinan. Wadtan iran amin ëd kalsada, manaakar pasëmpët ëd kaabungan da, mamapadyak pian makalmoy isaliw na bëlas, odino dukoldukol ëd gilig na dalan a manaalagar na napëlag a baryad lata ‘ra. Agko nayarin ikopit so matak ëd sikara: say panakar kod sayan luyag, say pamaaralëm koy pikakabat kod sikato, ët mankaukolan na kritikal a inëngnëng ëd nanduramn pakapatnagay kairapay bilay a wadtan labat ëd kalibërlibër, akabanderad lansangan.
VI: Batak
Bátac.—Caminar por las sementeras ú otra parte sin camino ni sendero: quien asi camina—man: por donde—ên. Abátac na calzada so úmac—cogió la calzada mi sementera, (suelen decir los que al hacer una calzada nueva les coge parte de su sementera.)
Nën binitla nën Cortes ëd unonan libro na trilohiya to nipaakar ëd awaran na Pangasinan so ontumbok iran salita, anguman so pakanëngnëng kod dalan diad baëtay San Jacinto tan Manaoag.
The Anluragat, Ymanduyan, and Campa rivers all flow past the town of Claris, cross the road leading from Binalonan to Manaoag, and disappear into the forests between Manaoag and San Jacinto.
“Anto?” Kuan kod sarilik. “Walay katakëlan ëd pëglëy na Manaoag tan San Jacinto?” Kayari na pigaran pahina, abasak so ontumbok iran salita.
But till the middle of the nineteenth century, these forests were yet thick enough to afford hiding places for fugitives from the law, and to provide enough timber for the construction of ships needed by the Spanish Government.
Aliwa labat a walay katakëlan ëd pëglëy na Manaoag tan San Jacinto nën saman, makapal mët iray kakiëwan ditan a nayarin pinanaamotan na saray takas tan tulisan.
Kayarik a abasa raya, kada onlugan ak ëd jeep manlapod Manaoag pasëmpët ëd abung mid San Jacinto, onëngnëng ak ëd paway na bintana tan manayayam so ilalam ko. Ompawil ak ëd saraman a panaon a puro kakiëwan ni ‘man a dalan tan ngalngali ag makasurob so silëw na agëw ëd kakapal na bulo-bulong ëd toktok na katakëlan.
Natan, saman a datin kakiëwan ët sinakop lay kalsada na Barangay Babasit ëd Manaoag tan Barangay Santa Maria ëd San Jacinto. Puro kaumaan tan kaabungan la ‘man a lugar. Anggapo lawariy atilak a kiëw liban labat ëd pigaran balon tinmutubo ëd gilig tan saray ankakabalëg a sentenaryon acacia ëd kampo santoy Manaoag.
Nën kinatongtong koy sakëy ëd saray ilalak na madalin a pamilya ëd Babasit bilang parte na sakëy a impansukimat ko parad Cordillera Studies Center na University of the Philippines Baguio, kinumpirma tod siak so kutob ko ya saman a dalan manlapod Manaoag paonlad San Jacinto ët datin maawang a kalawakan. Dayo kuno ëd Manaoag so ninuno ton masikën. Nën sinmabi, makulin binabatang toy kakiëwan tan pinopoolay karikaan pian linisan so pigaran ektaryan nagmaliw a ayaman tan kaumaan to. Onman kuno so sistema ëd saraman a panaon: iturom labat so dalin a linisan mo tan gawam la itan. Siempre, say tua, kayariay ari na Espanya ya amin iraman a dalin. Balët nën sinmaginunor iran panaon, niparehistro rayan dalin tan nagmaliw a kayarian na saratan a madalin a pamilya.
Natan, amin lawarin dalin ëd Pangasinan, liban ëd saray katakëlan tan kayariay gobyerno, ët rehistrado la. Amin lawarin kalsada ët aputotay kiëw tan asemento la. Balët no maminsan, no manaakar ak ëd nisolinëk iran parte na Santa Barbara, makalmo ak ni ‘ray dalan a makiëw tan agni sementado. No ondadalan ak ëd saraya, nanununotan ko raman a panaon sanën mas dakël ni kiëw nansay totoo ëd Pangasinan.
Walay oniyan dalan a binmiig ëd onunan liko na Botao–Carusocan Road ëd Santa Barbara. Ataragëy so dika ëd sayan dalan. Tatarongay sangi dalan na pigaran kiëw na punti tan arum ni ‘ran mas angkabalëg a kiëw. Mapatpatnag a ngalngali anggapoy ondadalan a totoo ëd sayan dalan ta andurukëy so dika. Nën onaan kon inakar iya asurprisa ak a mamidua manayay karukëy tod Botao–Carusocan Road. Inawit ak na saman a dalan ëd kaabungan, kaumaan, tan panagpastolan. Ëd sampot to walay kapilya ya walay estasyon na krus ton matantan kon tinonton. Anggapo ‘yan dalan ëd Google Maps. Saray taga diman labat so makaamtad saman a dalan.
Nën pinmawil ak ëd sayan dalan kayari pigaran bulan, abagotbagot la ‘ray dika. Anggapo lay atilak a anggan sakëy a kiëw. Wala la ‘ray sementon nanbalatyang ëd gilig na dalan tan walay balëg a Hitachi excavator a sikato lagi nanpatar ëd dalan. Asingsinggër la ‘yan magmaliw a sementadon kalsada.
Diad Pangasinan, pulto-pultot so panagsemento dad saray kalsada ëd nisolinëk iran barangay: kapaldua ëd sayan taon, kapaldua ëd ontumbok a taon. No maminsan, abotëy anggad anëm a taon so pakasemento na saksakëy a dalan. Say kuan da, pulto-pultot so panagpasementoy dalan ta manguman-uman so manangulëy. Say ontumbok kunon pakatuloy na panagpasemento ët no ontumbok lan eleksyon.
Diad impantultuloy na akar ko, anëngnëng koy abatangbatang iran kiëw, ankakabalëg, nayarin samplo anggad labinliman anyos la ‘ra. Ëd tapëw na sakëy a abatang a kiëw, dinmapo so sakëy a Maria Cafra. Nilabsanan ko. Alikas to ak lagi katon tinmëkiab ëd abëba tan antikëy iran dika ëd kaumaan. Diad ag arawi walay andirit na duëg a manbukbukor a tëkia-tëkiab ëd tapëw na dadaisët a danum ëd kanal.
Ëd impanbabagot tan impanbabatang da ‘ray kiëw pinmapaway iray akaamot ëd lamo-lamot da—saray sachet, diaper, tan nabubulok lan plastic a imbabantak na saray manaayam ëd kalibërlibër na sayan dalan. Akila ‘rad saray sëngë-sëngëg, sanga-sanga, tan bulo-bulong na abatangbatang a kakiëwan. Lëlëg kon iimanowën irayan atakatak ëd kalibërlibër, biglan walay ginmapon angansyon na “Masdan Mo Ang Kapaligiran” na Asin ëd karaoke.
Nilingaw koy arapan ko tan anëngnëng ko ‘ray bakan mamangay amagan dika. Diad ag arawi, berde ni dika ëd angipagoran dad saray kanding. Tinmangwa ak ëd tawën tan abantag koy bagabagan tëkia-tëkiab. Diad lëtsab, wala ‘ray ugagaw a lalakin manaayayam. Say sakëy ëd sikara ët akaalagëy lambëngat, guguyorën toy bagabaga lëlëg ton tatangayën itan.
Intuloy koy nanakar lëlëg kon kokoninëngëy dadalanan ko. Nënëngnëngnën ko ‘ray bato, dabok, tan dalin a asinggër lan naandi ëd sayan dalan. Anunotan ko ‘ray arum a marabok a dalan a inaakaran ko nën saman. Anunotan koy paboritok a dalan ëd San Jacinto, amay tatawagën dan Dalan na Ulëg. Anunotan ko no panon kon inakar itan pigay agëw antis dan sinemento tan no panon ak a nanërmën sanën anëngnëng kon dinagoy dakdakël a tobonbalo ‘ray suyok na satan a niyuyurongan kon nansusulata’y an-anlong nën saman sanën asemento la man a dalan.
Say panakar kod sayan luyag ko ët say pakalmod sarayan marabok a dala-dalan tan say pangarod sikara ëd pëglëy na mapmaplës dan kababalang. Say panakar kod sikara ët pangimaton kod iiitban tayon amin ëd kalikasan tan pangibabagat tayod saray kiëw, binlit, malinëw a danum, tan malinis a dagëm ëd altar na kialigwas.
Pinmawil so Maria Cafra. Dinmapo la natan ëd sanga na sakëy a mëlag a kiëw a niliktar manlapod impanbabatang da. Patagëy palëtsab ton inggalaw so ikol to. Tinmunda ak mët a agano ta walay anlong a bataken ko.
VII: Licaulicau
Licáulícau.—Mirar á todas partes sin fijar en ninguna la vista: andar estraviado sin seguir camino alguno: licáulícau so matám—andas mirando á todas partes.
Nën komalabinsiam a siglo, linmësad syudad na Paris ëd France so sakëy a klasë na umaakar. Aporma ‘yan umaakar ëd saray prosa tan anlong nën Charles Baudelaire (1821–1867) tan arum niran sinmaginonor iran nansulat nipaakar ëd sayan umaakar a singa di Robert Musil (1880–1942) tan Walter Benjamin (1892–1940). Sayan too ët tatawagën dan flâneur, sakëy a toon mambokbokor a manaakar-akar ëd syudad ng Paris.
Ëd introduksyon tod libron The Flâneur (1994), imbaga nën Keith Tester a linmësa ‘yan umaakar tan say klase na kakaakar ton tatawagëy flânerie bilang ëbat ëd mapmaplës a impanguman na syudad na Paris tan interon Europa nën komalabinsiam a siglo lapod modernidad a awit na industriyalisasyon tan kapitalismo. Ëd saraman a panaon, pinmëlës so bilay na amin. Nauupot so panaon na karaklan ëd panaalmo day pambilay da ëd balon lukas iran angkakabalëg a pabrika tan arum niran lakowan. Kalkalnan aburagas so konseptoy painawa tan panagligliwa. Kalkalnan aburagas so kabaliksay bilay.
Sayan kalkalnan inkaburagas na painawa, ligliwa, tan kabaliksay bilay ëd modernon mundo so inësëlay flânerie. Say painawa, ligliwa, tan kabaliksay bilay ët naromog na flâneur aliwan diad loob na abung no agta diad paway—ëd ilibër tod syudad tan panakar tod saray kalsada tan dalan. Naromog to raya ëd panbokbokor to, ëd pangimaton tod nagagawad kalibërlibër to. Saya so mangiitër ëd sikatoy kawayangan tan kibulos manlapod mabiskëg a ëmbën na kapitalismo.
Antis ko nin abasa so nipaakar ëd flâneur, singa oniya lay panaakar ko. Anggapoy arum a gagala na panaakar ko natan no agta say pakanëngnëng ëd no anto so nasabian kod saray pasën a dadalanan ko. No ompapaway ak, anggapoy gëtmak a laën. Basta makalibër ak tan mas nakabat ko so lugar. No antoy nasabian ko, no antoy nanëngnëng ko, no siopay nasabat ko, awatën kon amin.
Ginawak ‘yan aminsan diad Dagupan. Manlapod niluganan kon jeep a nanlapod Santa Barbara, inmëpas ak ëd AB Fernandez Avenue. Kaëpas ko, naimanok a tampol a tinmagëy la so kalsada. Dëdëlapën kasi ‘yan parte na Dagupan. Sano dëlap la, agla makaabante ‘ray luluganan tan nitan la ‘ray balsa ya mangawit ëd saray totoo ëd eskuelaan o opisina ‘ra. “Maong,” kuan kod sarilik. “Nanëngnëng no epektibo so ginawa ‘ra ëd onsabin mamauran.”
Ginapowan koy manakar paonlad plaza. Abantag koy Janas Bakeshop a lanang a sasaliwan nën Mama na hopian munggo tan pande cocon balëg nën ugugaw kami ni. Lapod Hwebes na kabuasan, dakël so totoon manaakar ëd gilig na kalsada. Akaparada mët so pigaran trisikel tan kotse lëlëg a mabalasobos iray luluganan a manpa-Lingayen.
Wala ‘ray pigaran ombabaliw ëd kalsada anggano anggapoy pedestrian lane. Lapod pinaawangan day kalsada, andukëy mët so baliwën da. Anggapoy traffic enforcer ëd sayan kabuasan katon anggapoy mangërël ëd sikara.
Intultuloy koy nanakar anggad asabik so Nable Street a mamaarap ëd Pantal Road a kulaay Pangasinan Medical Center (PMC) a natan ët The Medical City la. Anonotan kon a-confine ak diman a taloy agëw nën komapat a taon ko’d haiskul lapod unirary tract infection (UTI).
Kabaliw kod Nable Street, asabik a siansiay balëg a taytay a mamëbëltang ëd Ilog na Pantalan no inër inlukas na gobyernoy Dagupan so pigaran ferry ride parad saray turista ëd gëtma dan pamabulaslas ëd turismo na syudad. Kaibad sayan proyekto so impamawil da na pigaran kabayon manguguyor na karawahe ëd kalsaday Dagupan. Ëd sayan impanakar ko, anggapoy ferry ëd Ilog na Pantalan tan anggapo ‘ray karawahe ëd kalsada. Nayarin kinmapoy ‘yan proyekto lapod COVID-19 pandemic.
Manlapod taytay abantag koy Star Plaza ya bantog a hotel tan restawran. Nilitratok itan antis kon intuloy so impanakar ko. Alabasan koy tindaan tan asabik so plaza insan ak kinmawigi. Adalanan koy simbaan na St. John the Evangelist tan kinoninëng ko ‘ray estatuway sasanto ëd kalibërlibër na satan. Pigay taon da la kasin babantayan iray kaparak a unaakar ëd gilig na sayan dalan? Kayari to ‘ya, sinmurob ak ëd Burgos Street a angawit ëd siak ëd Golden Mami House. Ditan, linmoob ak.
Lapod panangugto la, wala la ‘ray pigaran mamangan. Akalmo ak na lamisaan a parad sakëy a too katon nilak insan ak yinmorong. Tinawag koy waiter insan ko imbagay order ko.
Lëlëg kon aalagarën so kanën ko, nalnër ak ëd matalangatang a pantotongtong na saray estranghero ëd loob na pananganan. Amin kami ët nanlalapod nanduruman impanakar, balët ëd sayan kaagwan, nalmo min salimbëngan ‘yan pasën.
Anunotan koy impanakar kod Tondaligan tan say tëpët ko no panon ko kasin akarën so Pangasinan—iyan luyag kon tinubuan. Naisip kon amin da raman a impanaakar-akar ko nën saman ët angawit ëd siak ëd sayan balon akar. Sakëy a akar a anggapoy malinëw a laën. Sakëy a akar no inër say importante ët aliwan say itonton ëd maptëk a dalan odino ëd pakasabi ëd pugtaan no agta say pangilukas kod nunot tan pusok ëd iyëësaës na sayan pasën. Aya la so akar ko natan. Aya la so paraan pian akarën koy Pangasinan—sayan masulok limanlibon kilometro kuwadradon patar, baybay, palandëy, pugaro, tan kalsada—ya manaalagar ëd amin min nababalang a kamarërwa pian manlikawlikaw anggad nasabi mi laën mi. Anggad naalmo mi aanapën mi.
Saray Inaonan
Araneta, Sandy. “These Kids Walk 6 Kilometers to School.” PhilStar Global, 25 November 2006, https://www.philstar.com/headlines/2006/11/25/371118/these-kids-walk-6-kilometers-school
Benton, Richard A. Pangasinan Dictionary. University of Hawai’i Press, 1971.
Cagas, Jonathan Y. et al. “Results from the Philippines’ 2022 report card on physical activity for children and adolescents.” Journal of Exercise Science & Fitness, vol. 20, no. 4, 2022. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9579405/
Cortes, Rosario Mendoza. Pangasinan, 1572–1800. New Day Publishers, 1990.
Cosgaya, Lorenzo Fernandez. Diccionario Pangasinan-Español. Establecimiento Tipografico del Colegio de Santo Tomas, 1865.
Mijares, Armand Salvador, et al. “New Evidence for a 67,000-Year-Old Human Presence at Callao Cave, Luzon, Philippines.” Journal of Human Evolution, vol. 59, no. 1, July 2010, pp. 123–132. https://doi.org/10.1016/j.jhevol.2010.04.008.
Philippine Statistics Authority. “11 out of 18 Regions Recorded Significant Decreases in Poverty.” Philippine Statistics Authority, 15 August 2024, https://psa.gov.ph/statistics/poverty/node/1684064929
Save the Children. “WATCH: How do you go to school?” Save the Children, https://www.savethechildren.org.ph/our-work/our-stories/story/watch-how-do-you-go-to-school/
Tester, Keith, editor. The Flâneur. Routledge, 1994.
Footnotes
-
Amin a kabaliksay salitan nisulat ëd Espanyol ët nanlapod Diccionario Pangasinan-Español (1865) nën Lorenzo Fernandez Cosgaya. ↩